Цікава, што калі мы паглядзім на адукацыйныя прапановы розных гуру ад літаратуры, то пабачым вельмі шмат курсаў, дзе вучаць пісаць прозу, і вельмі цяжка сустрэць якія-небудзь хаця б майстар-класы, дзе вучаць пісаць вершы. Цяжка сабе нават уявіць, як гэта: навучыць быць паэтам. Якія навыкі трэба натрэніраваць у чалавека, які свядома вырашыў прыйсці ў паэзію праз адукацыю? Разуменне сілаба-танічнай сістэмы? Уменне карыстацца слоўнікам рыфм? Бачанне адрозненняў эпітэтаў ад метафар? Але ўсё гэта не робіць з чалавека паэта, як і адсутнасць гэтага ўсяго не замінае паэтам быць.
Незвычайная якасць паэтычнага — адсутнасць дакладна сфармуляваных крытэраў. З аднаго боку, гэта бароніць высокую паэзію ад штучных тэкстаў, напісаных па шаблоне. З іншага — робіць вельмі простым уваход “у прафесію”. Усё, што ў рыфму, адразу аб’яўляецца вершам. У прынцыпе, і тое, што не ў рыфму, а толькі разбіта на кароткія радкі.
Між тым, даволі лёгка, маючы некаторую адукацыю, пэўны густ і мінімальную начытанасць, адрозніць добры верш ад дрэннага — не ўратаваўшыся пры гэтым ад абвінавачанняў у суб’ектыўнасці.
На мой сціплы погляд, ёсць некалькі рэчаў, якія непрымальныя ў паэзіі. Гэта банальнасць, лішнія словы і неапраўданыя вобразы (не блытаць з прастатой, сінаніміяй і парадаксальнасцю). Прыкладам, пісаць пра “ўрокі белліту” з выкарыстаннем “вучылак”, “цётак з начосам” і трасянкі — гэта банальна. Напхаць у верш шчаціністага насарога, доўгатэрміновую візу і дупу — гэта залішне. А вось такое:
Ды дворнік Хведар, малайчына,
Заўважыў, як магільны фрык,
Злавіўшы, нейкую жанчыну
Цягнуў на рэйкі пад цягнік.
І ён падкраўся пехатою
Ды, быццам воўка дрывасек,
На дзесяць дробных леўталстоеў
Таго рыдлёўкаю пасек.
- гэта здзек з вобразнай сістэмы (як разгарнуць параўнанне пра дрывасека, які сячэ чамусьці ваўка? Якія сэнсы хаваюцца за “магільным фрыкам”? Як гэта — падкрасца пехатою? А чым яшчэ можна падкрасца — бегам? скокам?)
Я нават не згадваю ў якасці абавязковага паэтычнага складніка арыгінальную думку — у прынцыпе, існуюць харошыя вершы, у якіх эстэтыка слова як такога кампенсуе інтэлект. Але, канешне, хаця б нейкі намёк на мэсэдж унутры кожнага тэкста, названага вершам, хацелася б мець.
Што ж рабіць, калі эмоцыя мкнецца выліцца ў слова? Як абгабляваць славесны паток, што рвецца з грудзей, да стану верша (добрага ці благога — тут як пашчасціць)?
Па-першае, вершы варта абдумваць. Творчае мысленне ў вершы заўсёды ідзе не толькі на ўзроўні сэнсаў, але і на ўзроўні формы: кожная коска, перанос слова з радка на радок, збіты памер (альбо класічны захаваны) — гэта думка. Ты ставіш або не ставіш коску не таму, што ведаеш ці не ведаеш правілаў, а таму што коска альбо яе адсутнасць нешта азначаюць. У вершы звычайна так мала месца, што кожная літара і кожны знак нясуць сэнсавую нагрузку.
Па-другое, вершы трэба перачытваць і перапісваць. Чым карацейшы верш — тым цяжэй ён нараджаецца, адпаведна, лёгкія “роды” ў паэтычным выпадку — гэта хутчэй паталогія, чым норма. Усё, што вылілася з чалавека на паперу і было запісана адным росчыркам пяра, павінна выклікаць у аўтара насцярожанасць. Такія “злівы” варта адкладаць на паліцу і вяртацца да іх праз дзень, тыдзень, год — з тым, каб дапрацаваць. Праца над вершам — гэта заўсёды яго сцісканне, канцэнтрацыя, скарачэнне. Выдаленне лішняга, замена недакладнага, пошук нечаканага.
Па-трэцяе, вершы няблага было б адбіраць. Са ста адсоткаў напісанага мо дваццаць толькі — вартае друку. Яно, канешне, вершы — як дзеці: якімі б яны ні былі, ты іх любіш і кожны з іх падаецца табе найлепшым у свеце. Але некаторым з іх усё ж спакайней і зручней дома на канапе ці ў вузкім коле сяброў — проста таму, што пасярод вялікай колькасці пустых і нязначных радкоў, якіх у кожнага паэта процьма, згубяцца тыя самыя два-тры сапраўдныя, якія і ёсць паэзіяй.
Напрыклад, такія:
паміж холадам і холадам
трымцім
ад цяпла
якое няма куды падзець
Думаецца, самае лепшае, што ёсць у гэтым дэбютным зборніку — гэта назва. Сапраўды, адмаўляючы пустату ў сабе, чаго толькі туды ні напхаеш! І леўталстоеў, і ганну-карэніну (першы раз бачу, каб так часта згадвалі гэтага суседскага класіка і яго героеў у паэтычным зборніку, нейкая школьная траўма, далібог), і шчаціністых насарогаў, і цётак з начосамі, і ласёў з мядзведзямі, і клабукі бязвокага сабора, і парослых мохам троляў, і бог ведама што яшчэ.
Але цяпер, напхаўшы, можна ўжо пакрысе непатрэбнае і выкідаць.
Паверце, асноўнае, што робяць паэты ў поце і крыві — гэта выкідаюць, выкідаюць і выкідаюць розную панапісаную лухту дзеля аднаго зернейка.
Яны робяць — атрымаецца і ў вас.
Набыць кнігу Іллі Кульбіцкага “Хроніка адмаўлення пустаты” можна тут:
выдавецтва “Skaryna Press”.