Фата-маргана

З будучай кнігі “Вуліца шарлатанаў”

Пераможныя словы

Я ведаю, я ведаю, настане дзень, калі сьвет запалае ад маіх гарачых словаў.
Словы – вогненныя кулі, 
словы – шаравыя маланкі,
словы – коні, пушчаныя наўзгалёп,
мэтэоры, што падаюць са сьвістам!
Я ведаю, настане дзень трыюмфу маіх гарачых словаў!
У іх загучыць уся мая кроў, чырвоная, як касьмічны пажар!
Скажыце, гандлёўцы, што будзе з вамі, калі вуліцы скалануцца ад гранатаў маіх дальнабойных словаў?
Думаю, ты зьедзеш з глузду, вытворца гумовых каўнерыкаў, калі проста пад тваёй крамай маё слова разаб’е газавы ліхтар, і зялёныя ад электрычнага соку вітрыны з трэскам рухнуць на асфальт.
А што будзе, калі маё п’янае ад выбуховай хвалі слова ўварвецца на вінны склад братоў Пакульскіх і стане танчыць сярод залатых апельсінаў, а потым, як бандыт, узламае нікеляваны сэйф “Кантынэнталь”, дзе ляжаць вашыя спалоханыя мільярды?
Грамадзяне!
Будзьце пільныя!
Я небясьпечны паэт!

1924


Canticum canticorum

О, старасьвецкія тайны лістоты над мурам бровару.
За мурам шалёны Аўгустын 
топіць жоўтыя туфлікі ў студні.
(Зразумела, вядзецца аб скрадзеным сэрцы князёўны.)
Паэт, ці ты хочаш, каб стала яшчэ прыгажэй?
Паэт, ці табе замала, каб завершыць кола сымфоніі?
Глядзі, як лістота цячэ і ўцякае па-над тваёй галавою, 
нібы вянкі з галоваў уцеклых манархаў.
Паэт, ці ты хочаш, каб стала яшчэ прыгажэй?
Чакай, я налью табе поўныя вусны 
марской замарожанай музыкі.
Слухай на скрыўленых вулках мэлёдыі сходаў.
Цябе ўпісалі ў паэму пра неймаверную вуліцу.
О, паэт, ці ты хочаш, каб стала яшчэ прыгажэй?
Я пакажу, як вялізныя сьлёзы блукаюць па вадасьцёках, 
дзе пасялілася Мітцы, танцорка з далёкае Вены –
там, дзе ты маеш вусны, у яе расьцьвітае пунсовая ружа.
І месяц гудзе над горадам, пачвара са срэбра і крыку,
выгнаная з каралеўскага балю, далей ад скандалу.
О, паэт, ці ты хочаш, каб стала яшчэ прыгажэй?
Пацалуй у вусны Рэмбо, 
пацалуй у вусны Рэмбо,
пацалуй у вусны Рэмбо.
І засьні.

1928


Адмірал

“Кінь пісаць тыя вершы!” – шаптала любая ў вуха.
А месяц усё падслухаў, ружовае чуйнае вуха. 

І нейкія флейты гучалі ў сьцёгнах яе і рэбрах.
А можа, месяц шаптаў – дзівосная пальма са срэбра.

А можа, я быў у Бразіліі й танчыў на карнавале, 
і любая пальмай была – мы разам з пальмай сьпявалі.

Лавілі бутэлькі зь лістамі. Лісты ад віна размоклі.
А ноч на нас навяла ўсе зоры, быццам біноклі.

Што яшчэ? Біў у звон карабельны званар шалёны.
Другая ночы. І парк уваччу хадзіў, нібы тыгр зялёны.

А зоркі высока-высока… А вусны – побач са мною…
Што гэта было? Паэзія? А можа, проста сьпіртное?

1929


Пра маю паэзію

Мая паэзія – калі ўгары 
ўзыходзіць месяц,
калі суніцаў хопіць у бары
на цэлы месяц.

Калі няма дзяўчатак і жанчын – 
і сон красуе,
адно цвыркун у пройме між цаглін
імправізуе.

Мая паэзія – звычайны цуд, 
калі ў сутоньні
заснуў старэнькі кот, нагрэўшы кут
на падваконьні.

1934


Фата-маргана

Усякі смутак мінае, 
адсунем смутак і жаль мы:
У срэбным далёкім краі 
растуць зялёныя пальмы.

На пальмах сьпяць папугаі,
што болей зоркі, чым птушкі.
Іх сны – бясконцыя стужкі –
галінаў рух калыхае.

Пад пальмай добра тубыльцам 
драмаць, калі сонца ня мучыць, –
бо сквар у пустэльні, быццам
малое пекла, балючы.

А ноч – як грасмайстар цудаў 
над шахматнай дошкай зямлі,
дзе ходзяць цені вярблюдаў, 
якія на захад сышлі.


Ліст зь берагоў Лімпапо

Гэты ліст я пішу вам здалёк, землякі,
зь берагоў Лімпапо, знакамітай ракі.
Тут чырвоны, смарагдавы бродзіць народ
і сланы падыходзяць пад самы намёт.
А што ў вас? Вечарамі газьніца крывая
над сталом сонным носам ківае,
і даўно аплялі ўсе куткі
павуцінаю павукі.
Не чакайце, ня зьявіцца пошта.
 
Толькі радыё, добрая паліраваная скрыня,
вам раз-пораз арганную мэсу падкіне,
што ўварвецца ў пакой, нібы зь дзідамі войска, і вые –
і ад страху рыпяць вашы сэрцы, як дзьверы старыя.
Кажа радыё, хутка дажджы ўсё затопяць дашчэнту.
А ў мяне тут вялікія зоры, вялізарныя дыямэнты,
кожны вечар мяне ў паланкіне вязуць найкультурней,
бо з самім каралём Лімпапо мы гуляем у дурня.
А што ў вас? Сум і дождж,
і галеча, і мышы, і Польшча.

1934


Віленская дэпрэсія

Астабрыдзелі німфы,
тухнуць німбы і рыфмы,
зь любай маёй дэпрэсіяй
добра селі на рыф мы.

Мяўкаю, жоўты каточак,
сьмерць пачухае сьпінку,
скажа: “Вось твой куточак,
папрашу ў дамавінку”.

Кніжачкі – кепская зброя,
швэндаю ў змрочным настроі
ўвечары па Міцкевіча
ў чорным-прычорным строі.

1934


Дзікая Ружа

За пахам Дзікае Ружы ідзі,
што зь вечнай завеі дарог
чароўнай флейтай вядзе заўжды –
і будзеш ісьці, і прыйдзеш туды,
дзе фортка і родны парог.

Для Дзікае Ружы вытрывай боль
і высьні шчасьлівы лёс,
каб там, далей, за шолахам ніў,
за тымі вольхамі ўсё, што сьніў, –
ваш вечар зорак і сьлёз.

Пра Дзікую Ружу дарога пяе
і сьмехам зьвініць залатым.
Дзікая Ружа! Вядзеш празь бяду.
Дзікая Ружа! Ці чуеш? Іду –
закаханым ветрам тваім.

Лягер ваеннапалонных Альтэнграбаў, 1942


Нататкі зь няўдалых парыскіх чуваньняў

І
Зямля мінае, неба гіне,
хістаюцца асновы сьвету,
павук вяшчае ў павуціне:
ўсё марнасьць, усё ловы ветру –

і ад балкона да балкона,
у вузкай вулцы, штохвіліны
сплятаюцца прароцтвы скону
ў апошні вобраз павуціны.

Схавацца хоць бы на хвілінку 
ад мінакоў на тлумным рынку,
дзе напалоханыя людзі
пытаюцца, што заўтра будзе.

Дрыжаць курдуплі-антыквары, 
глядзяць у неба, ловяць шанец.
І толькі два ў натоўпе твары: 
асуджаны і ашуканец.

ІІ
Плыве па небе маё сэрца
і роспач плёскае па дахах,
павук пляце журбу ў харалах,
амуры граюць на парталах
фрагмэнты з Orgelbüchlein Баха;

амур за польскім сэрцам сочыць,
завулак проста ў Сену збочыць,
вось-вось, праз пару хвіль –

у небе – сэрца, месяц – тут,
аблудных нот фальшывы цуд:
rue Saint-Louis-en-l’Ile.

ІІІ
Якая ноч! Дарога тоне
між хмар, а цяжкі горад хмуры – 
як знойдзеныя партытуры 
на дне зялёнага бяздоньня.

За поўняй – там! над домам! – крочу
і падаю з насілак вуліц.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ясенін гэткай самай ноччу 
хрыпеў і выў: “Ратуй, матуля!”

ІV
Зямля мінае, неба гіне,
хістаюцца асновы сьвету,
павук вяшчае ў павуціне:
ўсё марнасьць, усё ловы ветру.

Наш верш бароняць – бараною,
хай бульбай стане, потым водкаю:
задоўгае жыцьцё зямное,
мастацтва ж – закароткае.

Што застанецца? Ноч, 
міталёгія недарэчная.
Савінавокая ноч, зеленавокая ноч – 
вечная.

(З гітарай, з кветкаю за вухам – панам-братам 
да месяцовай ночы заявіцца.
Хачу быць хоць маленечкім смарагдам
у ейнай завушніцы.)

V
Парыж. І ноч. І Нотр-Дам.
І вецер. Я на пляцы сам 
з малітваю ля ног Мадонны.

Тры зорачкі дрыжаць у небе.
Малітва гойдае мяне, бы 
віхор натхнёны, вір шалёны.

VI
І я маліўся так:

няхай – калі ўжо здарыцца канец сьвету – Маці Божая ператворыць мяне ў маленькі барэльеф XII стагодзьдзя з Даніілам у пячоры са львамі;

няхай я ў любую хвіліну буду гатовы разьвітацца з абажурам, на якім намаляваная тая бязглуздая рыбіна; 

няхай я зараз жа падарую сваю канапу – сваю пазалочаную канапу –  гаспадыні бару, які вось-вось збанкрутуе, бо тая жалілася, што ня мае на чым сядзець;

няхай мой пануры калега ўрэшце сьцяміць, што “сярэднявечны” – гэта значыць радасны, а чатыры Эвангелісты – Анёл, Вол, Леў і Арол – проста вясёлыя хлопцы, як кентэрбэрыйскія пілігрымы ці чацьвёра кумоў на хрэсьбінах;

няхай чыноўнікі зь фірмы “Страх і Страўнік” не расказваюць дурныя анэкдоты, а лепей сьпя¬ваюць у перапынках псальмы;

няхай я – калі ўначы пад акном гучна зайграе галілейская флейта – змагу адразу ж пайсьці, пакінуўшы ўсю маёмасьць, жонку і дзіця;

няхай і я – вядома ж, калі на гэта хопіць майго сэрца, – аднойчы заслужу сваю міланскую ноч, як сьвяты Аўгустын;

няхай я буду пазьбягаць як агню: алькаголю, дурных жанчын і ляноты;

няхай там, дзе дыпляматыя вядзе да ганьбы, я здолею прыняць бой або пакуты.

*
“Мінаецца зямля і неба, 
а Мае словы не мінуцца”; 
хто так сказаў, хто так сказаў?
Ужо ня ўспомню.

Забыць лягчэй. Прабач мне, Пане, 
так хвошча ў твар твая любоў мне;
ня муч сваёй жахлівай поўняй,
ня страш вірамі ў акіяне;

Ты ж бачыш: я слабы і хворы
жыхар Садому і Гаморы;

цягну сваю праказу, стому
праз ноч Гаморы і Садому;

у шатах болю й неспакою,
пад гальштукам – нутро людзкое.

Я, зразумей, бядак пахілы,
увішны клерк у фірме сьвету,
а Ты б хацеў, каб меў я крылы
і вераю спыняў камэты.

Ня здолею. Вось мае дзеці – 
канапа, столік і кілім,
пад абажурам лямпа сьвеціць,
а зорка, што гарыць на ім, –

малюнак, вось у чым праблема,
бо Ты хацеў, каб з Бэтлеему!

Даўно вяшчаю ў гэтай фірме
хлусьні, жалеза і паперы.
А выганяць – хто дасьць эфір мне?
Накорміць хто? Надзея зь верай?

Я тут на стаўцы як настаўнік
у вечнай школцы “Страх і Страўнік”.

Ды веру, прыйдзе ўратаваньне 
віхурай зорнага бяссоньня –
на згубу д’яблу, як бяздоньне
над Аўгустынам у Мілане.

Віхура хутка дагарае…
Ці прымеш баязьліўца ў раі?

Салодкі водгук ночы летняй
за шыбай… галілейскай флейтай. 

VII
Сьвітанак. Мокнуць тры каты.
У соннай Сене шмат вады –
і сьмешна вадасьцёк рыдае.

Уночы зноў пакрочу сам 
на пляц пусты, дзе Нотр-Дам,
і цень са мною будзе там
з валізкай, поўнаю адчаю.

Парыж, студзень 1946


Яўрэйскае дзіця

Я помню красавік і сонца на балконе –
так шмат, што вочы мружацца, калі
вятры з палёў і сьвет у пахах тоне,
і птушкі з кветкамі па ўсёй зямлі.

Нібы схавала твар ад хараства ўсё –
аглухлі водары, бо зьзяла ўсё ярчэй,
і толькі сумны цень адзіным заставаўся, 
хто не самкнуў смарагдавых вачэй.

Дзяўчынка, што была ў такой завеі, 
якой не перадаць тамам трагедый.
Ёй лепш цяпер, але сьмяяцца больш ня сьмее
і ад нядобрых сноў крычыць дагэтуль.

Яўрэйскае дзіця. Лісток на папялішчы.
Цвыркун, схаваны ў шчыліне. Бацькоў 
з бабуляю – усіх у гета зьнішчылі, 
і толькі месяц ведаў ейны схоў. 

Цяпер нястрашна? Мілая, ня варта.
Зноў пахнуць кветкі і сьвятло ўваччу.
Ды сьню калючы дрот зь нямецкай вартай
і гэтаксама па начах крычу.

1948


Хто прыдумаў ялінкі

Мае даражэнькія дзеці, 
быў некалі час на сьвеце,
калі не было аніводнай ялінкі,
і дзяцел ірваў на сабе з гора пёркі,
і плакалі горка ў лесе вавёркі, 
хвасты ўздымаючы, нібы камінкі.

Той час быў цяжкі невераемна, 
бо толькі ўявіце, як непрыемна
безь яліначкі на Куцьцю!
І дзеткі плакалі ў хаце на сьвяты,
а ў лесе енчылі зьвераняты:
“Дайце яінку, яінку хацю!”

Але ў адказ ім – ні слова, ні руху.
Ажно сава набралася духу:
“Так быць ня можа! Вастрыце косы!
Я тут з таварышкамі трыма
паўстаньне ўздыму, бо ялінак няма, 
ёсьць толькі мак і сушаныя абрыкосы”.

І сапраўды: хоць бачылі Зорку, 
але не зіхцела нічога ў падворку,
і нават ня мроіў у гэткай бядзе
ніхто пра зялёную жырандолю, 
і наракалі людзі на долю,
бо ні ялінкі ня зьзяла нідзе.

Але ў хацінцы на ножках савіных 
жыў той, хто выратаваць павінны іх,
меў том залаты зь зялёным пяром.
Ён крыкнуў: “Чакайце, добрыя людзі!
Зараз зраблю так, што сумна ня будзе, 
будзе вам цуд са сьвятлом і дабром!”

Ну і зірніце: зь першага слова 
там, дзе бязь лісьця стаяла дуброва, 
хвоя зялёная ўзімку і летам!
Бо ў словах паэтаў прыемныя чары, 
якія спаўняюць таемныя мары.
(А той чалавек быў якраз паэтам.)

Ён ведаў, як сьвечкі запальваць уночы, 
як лялькам з гузікаў робяцца вочы
(бо ўважліва слухаў мае парады),
як майстраваць караблі папяровыя
ды напісаць неймаверныя словы і
музыку, што загучаць на Каляды.

Ён паказаў усе фокусы тыя, –
так, мае срэбныя, так, залатыя! –
як абуджаецца ўсьмешка на твары,
як распускаюцца ўверх фаервэркі,
полымем сьвечак як зьзяюць люстэркі,
бы чарадзейскія акуляры.

Зараз вам, хлопчыкі і дзяўчынкі 
ведама ўжо, хто прыдумаў ялінкі?
Ці разабраліся ў гэтым?
Хорам усе: “ЗАЛАТЫ ЧАЛАВЕК,
ШТО НА САВІНЫХ НОЖКАХ ЖЫВЕ,
БЫЎ, ЁСЬЦЬ І БУДЗЕ ПАЭТАМ!”

Вось жа, затанчыць сьнег навагодні –
ты не забудзь, павіншуй найлагодней
пана таго, што пануе над вершамі, 
ліст напішы на лісточку канвалі, 
а мы тэлеграмаю павіншавалі, 
бо моцна любім і згадваем першымі.

1948


Дождж

I	
“Ідзі дамоў, – кажу табе, – другая ночы!
Ці ты ня бачыш, сьмешны хлопча, – дождж ліе!”
А ты ня йдзеш, а ты глядзіш мне проста ў вочы, 
і я сьмяюся, і цішком гляджу ў твае.

І я гляджу, і ты глядзіш, і глушыць гукі 
варшаўскі дождж, і мы нібы ў нямым кіно,
і ты маўчыш, мяне трымаючы за рукі,
нібы ад шчасьця звар’яцеў, прычым даўно.

Так цяжка разьвітацца, 
так цяжка разьвітацца,
што нават дождж не замінае, не бяды!

Так цяжка разьвітацца,
так цяжка разьвітацца
зачараваным яго кроплямі вады.

II
На Жалібожы між таполяў так прыгожа, 
кружляе пух, і стаў бялюткім чорны кот,
а вечарамі ліхтары гараць, мой Божа,
і так мне хораша, бы маю восем год.

Ты кажаш: “Любая!”, а я кажу: “Каханы!”,
і мы праходзім дождж, упоперак і ўздоўж,
і ў кожнай кроплі па дарозе на Бяляны
так шмат сьвятла, бы сам Шапэн нам грае дождж.

Так цяжка разьвітацца, 
так цяжка разьвітацца,
што нават дождж не замінае, не бяды!

Так цяжка разьвітацца,
так цяжка разьвітацца
зачараваным яго кроплямі вады.

III
Пасьля паўстаньня пару год жыла я ў Лодзі, 
а потым тут у акадэмію ўзялі.
Была адна, і раптам з радыё прыходзіць
хлапец, чый  голас – самы лепшы на зямлі.

Ён возьме скрыпку, і мы разам пасьпяваем, 
што я хачу, што хоча сам ён, па чарзе,
ды кожны вечар на аўтобус пасьпяваем,
што кожны вечар да таполяў нас вязе.

Так цяжка разьвітацца, 
так цяжка разьвітацца,
што нават дождж не замінае, не бяды!

Так цяжка разьвітацца,
так цяжка разьвітацца
зачараваным яго кроплямі вады.

1950


А я табе байкі расказваю…

А я табе байкі расказваю, 
іх шапчу перад сном і за каваю.
Валасы твае ў срэбным зьзяньні, 
і ты ўся – срэбны вобраз каханьня.
Я ля ног тваіх б’ю паклоны, 
закаханы, раўнівы, натхнёны.
Срэбнай ружай заву цябе поначы,
срэбнай поўняю сны твае поўнячы.
Ноч вартуе, фарбуючы ў сіні, 
твой спакой, тваю мудрасьць багіні.

1953

Па-беларуску раней выходзілі дзьве кнігі - "Сёмае неба" (выдавецтва Логвінава) і "Выбранае" (серыя "Паэты планеты, выдавецтва Коласа). А гэтая падборка - з падрыхтаванай трэцяй кнігі "Вуліца шарлатанаў", якая з'явіцца неўзабаве ў кракаўскім выдавецтве Gutenberg Publishing.

Пераклаў з польскай Андрэй Хадановіч