How little, how little we have read those others, from those times, in which the word was a feat, a curse, a sentence. But what to read, where to look, if a lot of things are burned, lost, disappeared along with the authors or gathering dust in the archives? So it is with the poems of Zmitrok Astapenka, which could have been found and read in the 70s, they were republished in the early 90s, but since then so much water has flowed out that those books cannot be found.
Zmitrok AstapenkA is a mysterious and very ambiguous figure, his fate is like a book in itself. Moreover, a book in which there are unlikely to be canonically “good” and “bad” characters. There won’t be a happy ending there either, just as no one could have had it since the NKVD officers and the war shot them on the way. Astapenka suffered both, and who knows what paths they took.
But that’s about the author — and he, as you know, is not equivalent to his poems. Astapenka has texts that surprise in a good way — with unusual thoughts, rhymes that you don’t expect, the ability to insert a vivid image between the inevitable slogans and cliches that will be remembered for sure. There are texts that are better not to see, of course, but they also have the right to exist, because without them the picture would be incomplete, less rich in colors and their shades.
In 1933, Zmitrok Astapenka was to publish a collection of poems, “Jak šum daždžu” (“Like the sound of rain”), in which the poet collected what he had written in 1930-1932. But it never came out — it was “rejected”.
The collection was not published, but the poems remained, and there is something to read there. For example, here is the part:
***
Высокі дом, шчаслівы дом
Рукой сумленнай майстра зроблен.
З высокіх яблынь звоняць кроплі
Увечар за яго вакном.
Пасля дажджу такая радасць
Прайсці праставалосым сад.
Няспынна пахне палісад
І спеюць агуркі на градах.
Я зноў прыйшоў у гэты дом.
Тут будзе спын маім шуканням.
Навала шумная з дажджом
Над ім заціхла на змярканні.
Нікога ў ім цяпер няма,
Нікога й не было, прызнацца.
Супольнікаў сваіх па працы
Я зроду жаднага не маў.
Яны прайшлі, як шум дажджу —
З тым разышоўся, той – памершы...
Я зноў сам-насам тут хаджу,
Выношваючы ў думках вершы.
Увечары, калі ў сад
Ўрываецца наземны вецер, —
Пішу на той жа самы лад
Пад лопат яблынкава вецця.
З героямі маіх паэм
Цяпер ніколі я не ладжу...
Яны супроць адменных тэм...
...Ўвесь повен сад глухога плачу
Дажджу свінцовых кропляў...
Вось
Я зноў адзін з сабой сам-насам.
Самота нялюдская скрозь,
Ажно задумаешся часам.
Глыбокай ноччу нада мной,
Здаецца нехта ў белым стане...
Сад пахне шалаю вясной
І белы месяц на паркане.
Магчыма, гэта зноўку тая —
Ў звычайныя прыйшла часы
І гладзіць ціха валасы,
І тое, што пісаў, чытае.
Я зноў спакойны. Нада мной
Той самы свет, якім быў зроблен.
Сад пахне даўняю вясной,
Усе дрэвы ў шуме звонкіх кропляў.
Даволі позна. Ўсе ўжо спяць.
І я ізноўку ў сваіх вершах
Не адступаю ні на пядзь
Ад светлых дум маіх найпершых.
Да позняй ночы прахаджу,
Наскрозь запоўнены, шчаслівы...
Усё ідзе, як шум дажджу,
Як светлых вёснаў цёплы лівень.
Песня
А сонца заходзіць, сонца заходзіць
За морскую сінь, за дальнія горы.
Ударыў мне ў вокны вораг мой, злодзей —
Думка мая,
песня мая, —
даўняе маё гора.
Не руш мяне,
не руш мяне,
нядобры мой госць.
Я аддаў табе ўсё, што было і што ёсць —
Кроў сваю, сэрца сваё —
за голас твой срэбны,
бо ні сэрца, ні кроў без цябе не патрэбны.
Весела мне, весела...
Ой, як весела...
Песня мяне мучае, не дае спакою:
- На дубовым суку маці люльку павесіла, —
Спі, сынку, спі...
Махнула рукою.
Прыляцелі вятры, ліхія вятры,
Ударылі ў бубен вясельны.
Адзін з-за марэй,
другі з-за лясоў,
трэці з сыпучай пустэльні.
Як жа пакінуць мне гэтую песню?
Хочу забыцца, а выходзіць не тое.
Позірк зрабіўся такім балесным,
Сэрца, адно, маладое.
Неба ўбіраецца ў барвовы колер,
Дужае, крывавае перад заходам...
Песні мае, думкі,
за што, за што такое
хочаце мяне вы даходаць?
Песні мае ад вясны маладзейшыя,
Сны ім трызняцца зорныя...
Зноў мне прыснілася тая дзеўчына,
Статная, на выгляд пазорная.
Дзеўчынка мая пазорная,
Тоненькая, як былінка,
Што глядзяць твае вочкі зорныя?
Хто цябе сюды паклікаў?
У сяброў маіх ёсць
Запал, маладосць
(Як і ў людзей — звычайная),
А я, мая дзеўчынка,
я зусім адзін.
Адзін, адзін да адчаю.
Я па струнах удару — загавораць яны,
Я такое пайду зайграю
Па сцежках вясны,
па сцежках вясны,
па сялібах нашага краю.
Ідзе вясна,
На ўвесь свет вясна.
Гавары, струна,
Не маўчы, струна.
Радасць не згублена,
Шчасце ёсць.
Будзь здарова, мая маладосць!
(май 1931 – жнівень 1932)
На шчасце песень
Прымі мяне ў свае абыймы,
Непераможнае жыццё!
Рукамі дужымі, грубымі
Расклаў я светлы мой касцёр.
На вогнішчы яго вясёлым
Дрыжыць мільённы шумны смех —
Аб чым прыснілі мае сёлы,
Зямлёй натруджаны лямех.
Гняла пачварная прытуга
У моры згадак і надзей.
На шчасце песень цвёрдасць духу
Я не згубіў між дробных дзей.
Збярогшы песень белы статак,
Прайду, як сон мае зямлі.
Пакіну іншым сотні згадак,
Як тыя, што да нас прайшлі.
Начэй не сплю ў глухую бессань
З усімі разам і за ўсіх.
А сэрца ў тым жа ладзе б'ецца,
Як б'ецца ў сяброў маіх.
Я буду першым з самых першых
І сынам сонечнага дню,
Аддаўшы краю ў шчырых вершах
Сваю сумленную данню.
Жнівень 1932
Запалім люлькі
Грызці хлеба чэрствую скарынку,
Запіваць вадой халоднай, потым —
Люльку запаліць і безупынку
Хрыпам бавіцца яе сухотным.
Хараство. Ніхто не наракае
І ніхто не мае жаднай справы
І часіны надышла такая,
Што ўсё зрабілася яскравым.
Жаднага сябра свайго ня ганю —
Усе яны, бясспрэчна, чалавекі...
Стаў спакой на ўзрушаны прыганак,
Хітра жмурыць тонкія павекі.
Гэта ўсё, канешне, паміж іншым
І не вартае, нарэшце, ўвагі...
Вось і вечар прылятае – сіньшы
Вечароў на ўзваллях Аю-Дага.
З цішынёй апушчаных фіранак
І знаёмы з нашаю тугой —
Нашы болі дробныя і раны
Як ніхто ўмее ён загойваць.
Цішыня... адзінае ў прыродзе,
Што паслухаць, зрэшты бы, і варта.
Праўда, я з сабою сам не згодзен,
І таму пускаюся на жарты.
Смейцеся! У смеху ёсць здароўе —
У смеху звонкім, радасным, яскравым.
Каб крыві ўзняўся пругкі ўзровень,
Каб на шчоках ружамі зайграў ён.
Я смяюся і ў сваю гаворку
Уплятаю здзек халодных кпінаў.
Калі хочаце, на сэрцы горка,
Быццам нешта блізкае пакінуў.
Гэты боль ніяк не зразумець мне
І ніяк не ўцяміць гэту горыч —
Проста шкода, што сяброў не мецьму
І ніхто са мной не стане поруч.
Калі б трэба – ў твар звычайнай смерці
Я б зірнуў спакойнымі вачыма.
Але і ў дзівацкім гэтым сэрцы
Б'ецца радасць за сваю айчыну.
Мне, прызнацца, каяцца дарэмна
З даўняе пары ўжо абрыдла —
Што прысніў далёкі ход Трырэмы
І шырокі ўзмах наземных скрыдлаў.
Люльку запаліў я паняверцы,
І дыміцца з ціхім хрыпам люлька.
Я прыслухаўся да сэрца – сэрца
Б'ецца важка ў грудзёх і гулка.
Значыць землі знойдуцца Калумбам,
Хоць яшчэ – няскора і далёка.
І ў надхмар'і гордым і галубым
Заклікальны мкне арліны клёкат.
Чэрвень-жнівень 1932
Пра думку гэту
Прыношу думы з сотняй ілюстрацый
Глухога болю.
З усіх, з усіх хацеў бы насмяяцца,
З сябе найболей.
Хутчэй, хутчэй праз слабасць і мізэрнасць,
Шалёным тэмпам!
Ў цяжкіх снапох не выбіць песень зерні
Халодным цэпам.
Віецца шлях і вольна, і нястрымна,
Якая шырач!
Патрэбна нам глыбокая інтымнасць
І ў песнях шчырасць.
Ў дурное сэрца зазірнеце гэта,
Яно раскрыта.
Яно за нас, за вольны край саветаў,
За нашы рытмы.
Яно не здраджвала, не прадавала,
Яно не лгала.
Шуміць, ідзе нястрымная навала
Над земнай галай.
Ёсць заклік ваяўнічым ратам,
Гул перуновы.
Душа гудзе распаленым набатам,
Шумуюць словы.
Мы з любых песень пазмывалі плямы,
Сон ліхалеццяў.
Наш горды шлях заўсёды перад намі,
Гарыць і свеціць.
Верасень 1932
***
(З кнігі «Абураныя»)
Чорнатварыя хмары звісаюць
Па-над краем адымленым чорна...
Пелянаюць яго паясамі,
Да зямлі прыціскаюць напорна.
І дзікунскі раз'ятраны вецер,
Адзначаючы свістамі ярасць,
Узмятае ў шалёным імпэце
Земляную адвечную старасць.
І трывожыцца снамі сучаснасць,
І глядзіць на далёкія зоркі.
Зоркі стынуць і гаснуць дачасна,
Лёс варожачы чорны і горкі.
Праляталі стагоддзі, як саколы,
І без выйсця кружылі па свеце...
Тыя ж зоркі гарэлі высока,
Той жа ярасны блытаўся вецер.
Тых жа хмар алавяннае пер'е
На зямлю аблятала штодзённа.
Па калоніях чорных імперый
Мчаўся сковыт і енк прыгонны.
І цяпер у стагоддзі суровым
Напярэдадні бур і боек
Я ўзнімаю крывавае слова
І распальваю над зямлёю.
Чорнатварыя хмары звісаюць
Па-над краем адымленым чорна,
І, віхруючыся ў гайсанні,
Вецер лётае непакорны.
Я звяртаюся да вялікіх,
І душою, і думкаю дужых —
Час узняўся і час паклікаў,
Час баёў і суровай сцюжы.
Па чужацкім драпежным стане,
Па заплямленым ганьбай свеце
Хай імчыцца вястун паўстання —
Малады і памстлівы вецер.
Чорнатварыя хмары звісаюць
Па-над краем адымленым чорна...
Пелянаюць яго паясамі,
Да зямлі прыціскаюць напорна.
Хай жа яркне, гарыць сурова
Слова мудрасці новай, кара,
Акрываўленай помсты слова,
Слова бойкі і змогі —
ЯРАСЦЬ.
1931