Забойчы клімат для паэткі. Марта Альтберг і яе беларускія вершы

Марта Карлаўна Альтберг нарадзілася 27 студзеня 1896 г. у маёнтку Стукачова Полацкага (пазней Дрысенскага) павета ў шматдзетнай латышскай сям’і. Бацька, Карл Якаўлевіч, быў даволі заможным селянінам і ўтрымліваў немалую гаспадарку. Значна больш вядомай асобай быў дзядзька — вучоны-фізік, прафесар Дзяржаўнага гідралагічнага інстытута Вільгельм Якаўлевіч Альтберг (1877–1942), адзін з першых у Расіі даследчыкаў ультрагуку і аўтар некалькіх манаграфій пра падводны лёд. Пайсці па навуковай сцяжыне дзядзька падахвоціў і пляменнікаў. Старэйшая сястра Марты, Альвіна Альтберг, пасля гімназіі закончыла гідраметэаралагічныя курсы ў Петраградзе (1915), дзе чатыры гады адпрацавала вылічальніцай у Галоўнай фізічнай (з 1924 г. геафізічнай) абсерваторыі — метэаралагічным цэнтры Расіі. Потым, вярнуўшыся ў 1919 г. у бацькоўскі дом, яна стала загадчыцай метэаралагічнай станцыі, абсталяванай у родным Стукачове. Фізікам-гідролагам быў малодшы брат Марты, дзядзькаў цёзка Вільгельм Карлавіч Альтберг (1899–1941). Ён даследаваў змярзанне рачнога дна з рознымі рэчывамі і паверхнямі.

Сама Марта скончыла 5 класаў гімназіі. Якой менавіта — яна ў асабістых дакументах не пазначала, але відавочна, што гэта была рыжская жаночая гімназія імя Ганны Руманэ-Кеніні, дзе латышскую мову і літаратуру выкладаў паэт Аўгуст Саўліеціс (1869–1933). Менавіта ён падтрымаў творчыя пачынанні вучаніцы. Будучы адначасова рэдактарам літаратурнага дадатку да газеты "Latvia", Саўліеціс у 1915 годзе апублікаваў яе дэбютнае апавяданне "Срэбная страла. Першая кропля: Christus Vincit!" ("Sudraba bulta. Pirmā lāse: Christus vincit!"; акурат з прысвячэннем Аўгусту Саўліецісу), а следам за ім — яшчэ некалькі празаічных твораў: "У летнюю ноч" ("Jāņu naktī"), "Кубак з прыемным водарам" ("Smaržīgā krūze"), "У зорным святле" ("Zvaigžņu gaismā"), "Калі аблокі рассейваюцца" ("Kad mākoņi zklīst"). Так што да моманту публікацый у "Чырвонай Полаччыне" Марта Альтберг мела не такі ўжо і маленькі літаратурны вопыт. Але на латышскай мове.

Творчая дзейнасць маладой пісьменніцы была перарваная Першай сусветнай вайной: нямецкія войскі наступалі на Курляндскую губерню, і Марта Альтберг разам з іншымі бежанцамі з’ехала ў Петраград, дзе жыла нейкі час, а потым вярнулася ў родны маёнтак. У 1920–1930 гг. яна была назіральніцай на метэаралагічнай станцыі "Стукачова", г. зн. працавала пад непасрэдным кіраўніцтвам сястры. Цяпер, ведаючы гэта, па-іншаму ўспрымаеш і вершы Марты Альтберг: на вецер, сонца, "шызую туманнасьць ад балот" яна глядзела прафесійным вокам, штодня назіраючы за прыроднымі з’явамі і сістэматызуючы інфармацыю пра іх. Родны маёнтак (дакладней, ужо хутар) у тыя часы належаў да Галубоўскага сельсавета Валынецкага раёна Полацкай акругі, і натуральна, што "Чырвоная Полаччына" была найбліжэйшым выданнем, дзе паэтка магла друкаваць творы.

Тое, што латышская пісьменніца паспрабавала сябе і ў беларускай паэзіі, не надта здзіўляе: большая частка яе нядоўгага жыцця (за выняткам рыжскага і петраградскага перыядаў) прайшла на беларускіх землях. Беларускую мову Альтберг чула з дзяцінства, а ў часы беларусізацыі, мабыць, займела нагоду вывучыць яе больш дасканала. Напрыклад, працоўныя заявы і адказы на анкеты ў Горках яна пісала выключна па-беларуску, хоць і не без памылак.

Таксама па-беларуску напісаныя толькі два яе вершы (уся астатняя спадчына — празаічная — па-латышску). Абодва былі апублікаваныя ў "Чырвонай Полаччыне" ў 1927 годзе.

10 ліпеня 1938 года Марта Альтберг была арыштаваная па абвінавачанні ў "шпіянажы" (арт. 68 КК БССР), а ўжо 16 жніўня "тройка" НКУС асудзіла яе да найвышэйшай меры пакарання. 11 лістапада 1938 года ў Мінску Марта Карлаўна Альтберг была расстраляная. Ваенная пракуратура Беларускай ваеннай акругі рэабілітавала яе толькі 27 лістапада 1989 года.

                                                                                                                   Віктар Жыбуль

МАЁЙ КАХАНАЙ

Беларусь, радзіма палявая,
Ды лясны шумліва-дзікі сказ,
Ты зусім мяне зачаравала
Казачнымі снамі ў ціхі час…

Незабудкай далі сінявеюць,
Над палямі месяцу адсьвет…
Твае песьні ветры мне прывеюць 
І разгоняць суму сьвежы сьлед…

Беларусь, радзіма палявая,
Шызая туманнасьць ад балот…
Над табою сонца палыхае
Радасьцю нязнаных год…


ВЕЦЕР

Ах, не зайздросьці удачам і славе,
Ты іх шчасьлівых – ва ўсім багацей.
Што яны знаюць пра ветру чары,
Што лашчыцца ціха ля іх дзьвярэй.

Вецер скрозь сад пралятае,
Яблыкі ўсё абівае,
А сам ён ня зьесь[ць] ні адно.
Вецер чуць песьні прыносіць…
Сэрца спакою так просіць, –
Пеніцца ў чарцы віно.

Ах, не зайздросьці удачам і славе,
Ты іх шчасьлівых – ва ўсім багацей…
Ціха так думку абнімеш рукамі,
Праляцеўшы міма дзьвярэй…