Язэп Падабед увайшоў у літаратуру як аўтар адзінай паэтычнай кніжкі пад стандартна-лаканічнай назвай — "Вершы" (1926). Праўда, мяркуючы па анонсах, напачатку кніжка мелася называцца крыху арыгінальней: "Плывём". Чаму? Таму што ў вершы, які адкрывае яе, аўтар напісаў: "Плывём к другім вякам пад зелень-шаты...". Як і належыць рамантыку-ідэалісту (а такім, падобна, быў Язэп Падабед і ў жыцьці), паэт апяваў у сваіх вершах імкненьне "наперад", "да адзінае мэты", "у творчае заўтра", "да агнявога сонца", "да Сонечнай Камуны", "на спатканьне новых дзён", "к новым далям"...
Яшчэ сучасьнікі заўважылі, што калектыўнае "мы" ў вершах Язэпа Падабеда пераважае над асабістым "я". Аднак, нягледзячы на гэта, ён старанна шукаў сродкі паэтычнай выразнасьці. Напрыклад, мэтафары: "Шэрай кошкаю вёска ў даліну нырнула", "Паглядзеў на руку на гадзіньнік: / Чорны вус не паказвае шэсьць. / За вакном ‘шчэ нядаўна вятрыска так дзіўна / На клавішах лісьцяў іграў, ды сьцішэў". Часам атрымлівалася амаль па-футурыстычнаму, як, напрыклад, пра аднаго з герояў, Апанасава Нічыпара: "І, нібы электрычная станцыя, / Правадамі чуцьця ён урос у бурлівы раён" — ну проста чалавек-машына!".
Любіў паэт аздобіць верш і парай-тройкай гучных алітарацыйных радкоў: "Дубровы шум шурпаты ў шыр абшараў / Каціўся-плыў прыбоем морскіх хваль. [...] Як рассыпаньне гонтаў-лёстак, лёскат / Ня раніў кулямі далёка шыр".
Экспэрыментаваў і з формай верша (ствараў санэты, напаўняючы іх сучаснай яму тэматыкай), і з рытмікай: нават цікава сачыць, як ягоныя радкі выбіваюцца раптам зь нібыта вызначанага вершаванага памеру, як падаўжаюцца ці, наадварот, скарачаюцца на адну ці дзьве мэтрычныя стапы. Або рытм радкоў ламаецца зусім непрадказальным чынам, і тады пачынаеш сумнявацца, ці так напраўду было задумана (напрыклад, каб падкрэсьліць, што "перарэзана, абарвана каханьне, як струна"), ці гэта чыйсьці недагляд — аўтара ці рэдактара...
Пасьля 1928 года Язэп Падабед перастаў друкавацца — мабыць, расчараваўшыся ці то ў паэзіі, ці то ў "сьветлай будучыні", пра якую так натхнёна марыў: у рэальнасьці яна аказалася цьмянай, прыгнётнай і жорсткай. Пра далейшы лёс Язэпа Падабеда стала вядома толькі нядаўна. У 1930-х ён жыў у Чалябінскай вобласьці РСФСР — няцяжка здагадацца, што трапіў туды не па сваёй волі. А 14 чэрвеня 1938 г. ягонае жыцьцё абарвалася ў адным зь лягераў Комі АССР.
Віктар Жыбуль
НОЧЧУ
Узмахвае вятрыска вольны пухкай хусткай.
Скрыла ноч і сёлы і палёў разоры.
Узвышша глыбіня ўжо стала сіня-хрусткай,
І дно усеялі гарохам срэбным зоры.
Іду. Іду па сьцежцы. Ў сівыя туманы
Ціш мачае-мочыць сьвіты сваёй крысься…
Ша!.. Воддаль сьвіст няждана пікай вострай раніў
І змоўк, як-бы прад ноччу гордаю скарыўся…
Плыве насустрач мая вёска цёмным кустам;
Сьпіць даўно; чуваць, як дышуць яе грудзі,
Вярстовы слуп, як вартаўнік той, у баку стаў
І сочыць, по-начы дарогамі хто блудзіць?..
Іду павольным крокам. Думкі-жа няспынна
Дню патрэбы закілзаць імкнуцца ў цуглі.
Але — жыцьцё сваю работу ўпарта пыніць
І больш ня будзе абшарпаным шляцца валацугай…
І ты, мая гарбатая бабулька, вёска —
Піць ня будзеш коўшам палыновых зельляў:
Убачыш — амалодзяць комсамолкай вёсны,
Інакш ад сёньняга палі узросьцяць зелень…
Іду. Іду ў раздум‘і. Ў сівыя туманы
Ціш мачае-мочыць сьвіты сваёй крысься.
Далёка дзесь сьмяецца аганёк рахмана.
Далёка дзесь касьцёр комэтай заіскрыўся…
[1925]
ПЕРАД РАНІЦАЙ
Мужык заснуў і сьпіць рабочы:
Варстат за дзень яго нагоскаў.
У смольны вір вясковай ночы
Ўтанулі горад наш і вёска.
Калёсы ў полі не рыпочуць
І даль ня раняць адгалоскам.
Адна рака маўчаць ня хоча:
Крынічыць музыкай усплёскаў.
Нашэпты цішы яна гоніць,
Як срэбра льлецца, звонка звоніць
У раскудзеленым тумане.
Яна складае горда гімны,
Залітай сокамі маліны —
Чырвонай, пышнай, яркай рані!..
[1925]
НЯ ВОСЕНЬ ЦІСЬНЕ…
Сьціскаецца сэрца не таму, што восень,
зямлю пасьцілае залацісты ліст.
Ня згіне ад марозаў жытні росьсеў,
Што сьцелецца, вунь, аксамітам па зямлі.
Дыван хай насьцілае залацісты ліст,
Зіма пакрые белым пакрывалам…
Ня восень цісьне, не з-за восені душа баліць,
Душа, што многае стрывала.
Зіма пакрые белым пакрывалам
Палі, прастор, адзене ў сьнежна-ватны пух.
І толькі для яе марозаў моцы мала,
Каб у грудзёх стрымаць імпэту дух!
Палі, прастор адзене ў сьнежна-ватны пух…
А захад будзе галасіць, як і галосіць.
І будзе на нагах змардованых зьвінець ланцуг,
Пакуль народ пакуту зносіць.
А захад будзе галасіць, як і галосіць,
Дубы і тыя будуць шалясьцець лісьцём інакш.
Калі, калі вось гэту восень
Заменіць маладая, сонцарусая вясна?!.
[1925]
МЫ ЙДЗЕМ
Зялёна-цёмны кучаравы гай,
Шумі аб шчасьці ў гордым шуме шат,
Шагае цьвёрда — крок у крок нага,
Агнём палае вольная душа!
Дарогу больш ня ўкрадзе мітульга:
Хвалюе чырвань маку наш абшар,
Мы йдзем. Дасягнуць вечна мэту льга,
Калі надзеі звоняць — ня шуршаць!
Нічога, што учора змочана ў крыві…
Яно тане, тане у часу вір —
Сьпеў горды новаму складае гай!
Сталёвым стаў разгонны сёньня крок.
Мы йдзем! Гарыць зарою наш зарок, —
Дарогу не завіхрыць мітульга!..
[1925]
ЁН СЬПІЦЬ
Памяці Кастуся Каліноўскага
I
Ён сьпіць пад насыпам кургана,
замёр у сэрцы бурны ўздым.
Злажыўшы бойкі зброю рана,
Ён сьпіць пад насыпам кургана.
Няма сягоньня атамана,
але аб ім зьвіняць гады:
– Ён сьпіць пад насыпам кургана,
злажыўшы зброю маладым.
II
Ён сьпіць — магутны, горды волат...
Няхай! Пашану аддамо —
і ўзьнімем вышай цяжкі молат...
Ён сьпіць — магутны, горды волат.
Гады лятуць. Не балаголам
імкнуцца ў вечнасьць, як дамоў...
Хай сьпіць магутны, горды волат:
мы доўг пашаны аддамо!..
[1926]
ЛІСТ БРАТУ
Сьцяпан, навокал залатая восень.
З кляноў лісты пажоўклыя разносіць
вецер і завівае ў дзікі сьвіст.
Гляджу — і на душы кляновая завея
і даль: то робіцца цямней, то пунсавее, —
а ты мне пішаш гэты ліст.
Убачыў многа жорсткасьці ты з болем
у тым, што не паеду двору болей, —
як бы чужым сябе я абвясьціў.
О, брат, — няўжо я маладую радасьць
ня ўбачу на другіх пукатых градах
і не пачую у другім лісьці?!
Падумай сам: я не малы. Як лопух, вуха
я не настаўлю і ня буду слухаць,
што будзе мама ласкава казаць.
Пакінуў двор і не вярнуся болей
глядзець на нізкастрыжанае поле
і на каня, што чэша зад.
Няхай жывуць: сястра, браты, матуля,
што ласку да дзяцей глыбока туліць
і пазірае ў даль, за лес, штодня.
Пайду сваёю, вілаватаю, дарогай
туды, дзе месяц срэбны свае рогі
закінуў дзесь у маладняк!
Верасень, 1926 г.
ШЛЯХІ ВЯДУЦЬ…
Вянок пачуцьцяў
на магілу адышоўшых.
Шляхі вядуць… Вядуць і абрываюцца…
Ня сьціхла Навальніца,
і — чалавек гарыць…
У гэткі час дубы так часта валяцца,
а іх жывіца
цячэ да новых дрэў мяздры…
К магілам сьвежым, незарослым, волатаў
з наўкол сышліся тропы.
Пашана, ты — крышталь!
Ударыў гром — і неба шлём расколаты…
А сьцяг жалобы —
да болю раніць сонца-даль…
Шляхі вядуць… Вядуць і абрываюцца…
Ня сьціхла Навальніца,
і — чалавек гарыць…
Дубоў-асілкаў многа яшчэ зваліцца…
Але зарніца —
дзень родзіць Новае Пары.
[1927]
АСЕНЬНІ НАПЕЎ
Мы любім маладую восень,
калі, як ружы, яблыкі гараць
і ў небе ўсё глыбее просінь.
О, восень — мудрая пара!
Час дасьпяваньня — час высокі.
Палі падстрыжаны. Снапы ў гумне.
І сад набрак апошнім сокам:
асыпле плён і пачане чарнець…
*
Прырода сьпіць. Яна увесну
абудзіцца, каб пышна расьцьвісьці!..
О, наша моладасьць! Як песьня,
ты сёньня звонка шалясьціш…
А пройдуць дні. Спадуць разьлівы.
Увойдзе рэчка ў скаты-берагі…
Сталёвей будзе шаг. І наш гульлівы
настрой адменіцца другім…
*
Хай асыпае моладасьць пялёсткі:
хутчэй дасьпее буйны плён.
Тугую радасьць будзем плёскаць
на пасмы просіні, як лён…
Сады набраклі сьпелым сокам.
Зірнеш, як ружы, яблыкі гараць.
Час дасьпяваньня — час высокі.
Ты, восень, — мудрая пара!
[1927]
АБАРВАНАЕ КАХАНЬНЕ…
Пад купалам эмалевага неба, угары,
ліхтарык месяца гарэў… І друг мой гаварыў:
– Расьлі балючыя пачуцьці шмат разоў;
пачуцьці вострыя, як брытвы срэбнае лязо…
Скажы, каму цікава гэта ведаць, гэта знаць,
што перарэзана, абарвана каханьне, як струна?!
Я адчуваю навальніцы ўюгу над сабой
і калі маўчу — тады ў душы двайная боль…
А можа гэта воцат вусьцішных і палкіх сноў?
Ня вернецца яна, ня вернецца назад узноў…
Няўжо так рана прашумела бурная вясна
і перарэзана, абарвана каханьне, як струна?..
І, як ня цяжка, не балюча, не аддам другой
нявычэрпнае каханьне любай, дарагой…
Як смоль, чарнела жнівеньская ноч, каб на зары
раптоўна пабялець… Мой друг маўчаў, не гаварыў.
Менск, 25/ХІ–1927 г.
Нічога, што ўчора змочана ў крыві… Язэп Падабед і яго эксперыменты
Вершы забітага паэта Язэпа Падабеда